پژوهشگر حوزۀ فقه نظام - فارغ التحصیل سطح 4 حوزۀ علمیه قم.
چکیده
وفای به عهد از اصول بنیادین فقه سیاسی اسلام و از قواعد محوری حقوق بینالملل اسلامی است؛ با این حال، قرآن کریم در آیه ۵۸ سوره انفال، در فرض خوف از خیانت طرف معاهده، حکم به «نبذ عهد» داده است. مسئله اصلی این پژوهش آن است که قاعده قرآنیِ نبذ عهد از منظر فقهی و تفسیری چه شرایط، قلمرو و آثاری دارد و نسبت آن با مشروعیت اقدامات پیشدستانه در برابر فتنه و خیانت دشمن چگونه قابل تبیین است. بر این اساس، پرسش اصلی مقاله آن است که آیه ۵۸ سوره انفال چه دلالتی بر لغو پیمان در فرض خوف از خیانت دارد و آیا میتوان از آن مشروعیت اقدامات نظامی پیشدستانه را استنباط کرد یا خیر. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و با تکیه بر منابع لغوی، تفسیری و فقهی امامیه سامان یافته است. یافتههای پژوهش نشان میدهد که «خوف» در آیه، ناظر به ترس نفسانی، توهم یا سوءظن ابتدایی نیست، بلکه مقصود خوف عقلاییِ مستند به امارات، قرائن و شواهد معتبر بر خیانت طرف مقابل است. همچنین «نبذ عهد» به معنای لغو یکطرفه و اعلامشده تعهدات پیشین است، نه پیمانشکنی پنهانی یا غافلگیرانه. از منظر فقهی، پیمان با صرف پیدایش خوف منفسخ نمیشود، بلکه لغو آن نیازمند تصمیم و اعلام حاکم اسلامی است. عبارت «علی سواء» نیز بر ضرورت اعلام شفاف و برابرِ پایان عهد دلالت دارد تا اقدام دولت اسلامی مصداق غدر و خیانت تلقی نشود. نتیجه آنکه آیه ۵۸ سوره انفال مستقیماً بر وجوب جهاد دلالت ندارد، بلکه ابتدا ناظر به قاعده نبذ عهد است؛ ازاینرو اقدامات نظامی پیشدستانه تنها پس از تحقق خوف عقلایی، اعلام قبلی لغو پیمان و تشخیص ولیّ امر مشروعیت مییابد، مگر آنکه دشمن پیشتر بهصورت آشکار پیمان را نقض کرده باشد.
احمدی,مهدی . (1404). واکاوی فقهی-تفسیری قاعده «نبذ عهد» در آیه ۵۸ سوره انفال؛ با تأکید بر اقدامات پیشدستانه و دفع فتنه دشمن. فقه حکومتی, 10(20), 67-86.
MLA
احمدی,مهدی . "واکاوی فقهی-تفسیری قاعده «نبذ عهد» در آیه ۵۸ سوره انفال؛ با تأکید بر اقدامات پیشدستانه و دفع فتنه دشمن", فقه حکومتی, 10, 20, 1404, 67-86.
HARVARD
احمدی مهدی. (1404). 'واکاوی فقهی-تفسیری قاعده «نبذ عهد» در آیه ۵۸ سوره انفال؛ با تأکید بر اقدامات پیشدستانه و دفع فتنه دشمن', فقه حکومتی, 10(20), pp. 67-86.
CHICAGO
مهدی احمدی, "واکاوی فقهی-تفسیری قاعده «نبذ عهد» در آیه ۵۸ سوره انفال؛ با تأکید بر اقدامات پیشدستانه و دفع فتنه دشمن," فقه حکومتی, 10 20 (1404): 67-86,
VANCOUVER
احمدی مهدی. واکاوی فقهی-تفسیری قاعده «نبذ عهد» در آیه ۵۸ سوره انفال؛ با تأکید بر اقدامات پیشدستانه و دفع فتنه دشمن. فقه حکومتی. 1404;10(20):67-86.
