نوآوری‌های فقهی آیت‌الله العظمی خویی در باب قصاص و ارزیابی تقنینی آنها

حاجی ده آبادی, احمد; اقبالی مطلق, امین

نوآوری‌های فقهی آیت‌الله العظمی خویی در باب قصاص و ارزیابی تقنینی آنها

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

احمد حاجی ده آبادی ¹

امین اقبالی مطلق ²

¹ استاد دانشگاه تهران؛ دانشکدگان فارابی

² کارشناس ارشد حقوق جزا و جرمشناسی دانشگاه تهران؛ دانشکدگان فارابی

چکیده

آیت‌الله‌العظمی سیدابوالقاسم خویی از فقیهان بزرگ معاصر است که در زمینه‌های گوناگون فقهی، اصولی و رجالی، آرایی متمایز از دیگر فقیهان اتخاذ کرده است. فقه جزایی نیز از این قاعده مستثنی نیست و ایشان در این حوزه، دیدگاه‌هایی خلاف مشهور فقیهان ابراز داشته‌اند. در این پژوهش، به برخی از مهم‌ترین این نظریات در باب قصاص پرداخته شده است: عدم قصاص اکراه‌شونده بر قتل عمدی؛ امکان اخذ دیه پس از قصاص قاتل در فرض وحدت قاتل و تعدد مقتول؛ مهدورالدم‌نبودنِ مطلقِ مرتکبِ جرمِ حدی مستوجب سلب حیات؛ عدم جواز قتل زانی و زانیه در فراش و ثبوت قصاص؛ عدم قصاص بالغ برای قتل نابالغ؛ عدم قصاص اکراه‌کننده و اکراه‌شونده در اکراه بر قطع دست دیگری و ثبوت دیه بر عهده اکراه‌شونده؛ سقوط حق قصاص به جهت پیوند عضو قطع‌شده پیش از قصاص جانی؛ و قطع کف دست سالم جانی در برابر کف دست ناقصِ مجنی‌علیه.
اگرچه قانون‌گذار پیش‌تر در قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲ (برای نمونه: ماده ۳۶۰)، از اندیشه‌های آیت‌الله خویی بهره جسته است، اما سایر نظریات ایشان همچنان مغفول مانده‌اند. تحقیق حاضر به منظور تحلیل و بررسی این نوآوری‌ها و امکان‌سنجی تقنینی آن‌ها به رشته تحریر درآمده است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که اگرچه در برخی موارد، آرای ایشان از ظرفیت‌های اجرایی لازم برخوردار نیست، اما بهره‌گیری از نظریات دیگرِ ایشان می‌تواند موجب وضع موادی به نفع متهم، منطبق با واقعیات حقوقی و سازگار با عدل و انصاف شود.

کلیدواژه‌ها

آیت‌الله العظمی خویی

اکراه در قتل

وحدت قاتل تعدد مقتول

جرائم مستوجب سلب حیات

قتل در فراش