استاد درس خارج حوزه علمیه قم و دانشیار جامعة المصطفی العالمیة.
چکیده
ابنجنید اسکافی از نخستین فقیهان برجسته شیعه در عصر غیبت صغراست که در بستر تحولات سیاسی قرن چهارم هجری و همزمان با استقرار حکومت آلبویه، نقشی مؤثر در شکلگیری و تکوین فقه حکومتی و فقه حکومت ایفا کرده است. روابط نزدیک وی با ساخت قدرت سیاسی زمانه، زمینهای فراهم ساخت تا آرای فقهی او ناظر به مسائل عینی اداره جامعه و کارکرد حکومت اسلامی باشد. پژوهش حاضر با هدف تحلیل ابعاد اندیشه فقهی ـ سیاسی ابنجنید، به واکاوی فتاوا و دیدگاههای او در حوزههای مختلف فقه حکومت، از جمله عبادات، زکات، خمس، قضاوت، جهاد و خانواده میپردازد. یافتههای تحقیق نشان میدهد که ابنجنید با تفکیک میان احکام تعبدی و عقلایی، اختیارات گستردهای برای امام معصوم 7 و به تبع آن، فقیه جامعالشرایط قائل بوده و در شرایط غیبت، تشکیل و استمرار نهاد حکومت را نهتنها مجاز، بلکه ضروری میدانسته است. از جمله نوآوریهای فقهی وی میتوان به تأکید بر نقش محوری امام در اجرای احکام اجتماعی، مشروعیت تصمیمات حاکم در شرایط متغیر، و پذیرش نظارت شرعی در عرصههای اقتصادی، قضایی و نظامی اشاره کرد. در مجموع، تراث فقهی ابنجنید الگویی عقلگرا، واقعنگر و نظاممند از فقه سیاسی ـ اجتماعی شیعه ارائه میدهد؛ الگویی که در عصر وی کمنظیر بوده و تأثیری عمیق بر جریان فقهی پس از او، بهویژه مکتب فقهی شیخ مفید، برجای نهاده است.
