فقه حکومتی

فقه حکومتی

حسن و قبح ذاتی و جایگاه آن در قانون‌گذاری در نظریّه حدّاکثری امر الهی با تأکید بر دیدگاه متقدّمین اشاعره

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری حقوق عمومی، گروه حقوق، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی
2 استاد حقوق عمومی گروه حقوق و فقه اجتماعی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه (نویسنده مسئول)
3 دانشیار حقوق عمومی و بین الملل دانشکده حقوق دانشگاه قم
چکیده
این مقاله به دنبال بررسی مسئله نظریه امر الهی است. دو پرسش کلیدی در این رابطه عبارتند از: پیروان نظریّه امر الهی چه رویکردی به حسن و قبح و مصالح و مفاسد دارند؟ و رویکرد آن­ها چه تأثیری در موضع‌گیری در باب حکومت و قانون‌گذاری خواهد داشت؟. یافته­ها نشان می­دهد که اشاعره در اسلام معتقد به نظریه امرگرایانه (امر الهی)هستند. رویکرد فقهی آنان ریشه در وقایع صدر اسلام و رویکرد گذشتگان آن­ها یعنی اجتهاد در مقابل نص، عقل­گریزی، ظاهرگرایی و تبعیّت محض از قدرت بر محور اقتدارگرایی در راستای حفظ خلافت دارد. اشاعره با انکارِ حسن و قبح ذاتی مبتنی بر مصالح و مفاسدِ واقعی و نفی لزوم تبعیّت اوامر الهی از آن، تضعیف جایگاه عقل و پذیرش امکان «امر بمالایطاق»، معتقدند که حقیقت وجودی ارزش­ها و الزام­های اخلاقی فقط اراده و امر و نهی خداوند است و با تغییر امر و نهی خداوند، حسن و قبح نیز تغییر می­کند. این نظریّه منتهی به نسبیت عدالت می‌شود و در مقام قانون‌گذاری به دلیل تناقض درونی، موجب عدم شکل­گیری قواعد حقوقی، وضع قوانین غیرقابل اجرا یا خارج از توان مخاطبین و در نتیجه عدم مسئولیت­پذیری،قانون‌گریزی، ممانعت از تحقّق اهداف و برخی پیامدهای غیر قابل پذیرش خواهد شد.
کلیدواژه‌ها