فقه حکومتی

فقه حکومتی

شاخص‌های فقهی سنجش شدت و ضعف در تزاحمات حکومتی؛ الگویی برای تشخیص اهم در فقه حکومتی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشگاه امام صادق علیه اسلام/ دانشکده الهیات و معارف اسلامی/ گروه فقه و مبانی حقوق/تهران
2 استاد خارج حوزه علمیه قم
3 گروه فقه و مبانی حقوق دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه امام صادق علیه السلام
چکیده
با ورود فقه به عرصه‌ی حکومت، نوع جدیدی از تزاحمات در حوزه‌ی تصمیم‌گیری پدیدار می‌شود که از حیث گستره، عمق و آثار، فراتر از تزاحمات فردی است. در چنین سطحی، احکام و مصالح با ساختارهای کلان سیاسی، اقتصادی و فرهنگی پیوند خورده و تشخیص اهم در میان آن‌ها نیازمند معیارهایی روشن و قابل سنجش است. قاعده‌ی اصولیِ «تقدیم اهم بر مهم» اگرچه ضابطه‌ای بنیادین در رفع تزاحمات است، اما اکتفا به آن بدون تبیین شاخص‌هایی برای سنجش شدت و ضعف اهمیت در مسائل حکومتی، موجب بی‌ضابطگی در تصمیم‌گیری‌ها و اختلاف در تطبیق می‌شود. روش‌های تشخیص اهم در اصول فقه سنتی، مانند تصریح شارع یا تکرار امر، به جهت پیچیدگی‌های مسائل کلان و ذو‌مراتبِ حکومت اسلامی در همه موارد قابل استفاده نیست. این پژوهش با رویکرد تحلیلی‌ـ‌استنباطی در پی ‌آن است که شاخص‌های فقهیِ سنجش شدت و ضعف در تزاحمات حکومتی را تبیین نماید؛ شاخص‌هایی که بتوانند به عنوان ابزارهایی روشمند در فرآیند تشخیص اهم در فقه حکومتی به کار آیند. بر اساس یافته‌های تحقیق، پنج شاخص اصلی شامل «عمق اثر»، «گستره‌ی اثر»، «جبران‌ناپذیری»، «وجود یا عدم بدیل» و «نقش در طرح‌های سلطه‌گرانه دشمن» معیارهایی‌اند که می‌توان با استفاده از آن‌ها میزان اهمیت و اولویت احکام حکومتی را در شرایط تزاحم ارزیابی نمود. نتیجه‌ی تحقیق نشان می‌دهد که به‌کارگیری این شاخص‌ها، فقه حکومتی را از سطح کلی‌گویی در تشخیص اهم فراتر برده و آن را به الگوی دقیق‌تری برای تنظیم تصمیم‌های شرعی در حکمرانی تبدیل می‌کند؛ الگویی که با حفظ مبانی استنباطی، امکان سنجش عقلایی و منضبط مصالح در نظام اسلامی را فراهم می‌سازد.
کلیدواژه‌ها