فقه حکومتی

فقه حکومتی

چالش ­های عمل به واجب کفایی در رویکرد فردی و ضرورت برون­ رفت از آن در رویکرد حکومتی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استاد پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
2 دانش آموخته سطح چهار حوزه علمیه قم
چکیده
واجب کفایی یکی از احکام فقهی است که در راستای تأمین مصالح عمومی و تحقق اراده شارع در سطح جامعه جعل و طراحی شده است. در دوره‌هایی که جامعه ساختاری ساده و بسیط داشته یا دایره اقتدار فقیه محدود بوده است، امتثال این واجب به‌صورت مردمی و پراکنده بر عهده افراد مکلف قرار می‌گرفته است؛ در حالی‌که در نظام‌های اجتماعی پیچیده و دوران اقتدار و بسط ید فقیه، تحقق چنین واجبی جز در پرتو نظام‌مندی، مدیریت هماهنگ و بهره‌گیری از سازوکارهای کارآمد و روزآمد اجتماعی ممکن نیست. در این شرایط، واگذاری عمل به این واجب به افراد و حرکت‌های مؤمنان، غایت شارع را به‌طور کامل تأمین نمی‌کند؛ زیرا عمل به واجب کفایی در رویکرد فردی با چالش‌هایی مواجه است که اداره مطلوب جامعه مستلزم برون‌رفت از آن‌هاست و این امر می‌تواند در رویکرد حکومتی نسبت به واجب کفایی مورد توجه قرار گیرد.
این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و با تکیه بر مبانی فقیهانه به این نتیجه رسیده است که واجب کفایی در عصر پیچیدگی‌های اجتماعی باید از سطح تکلیف فردی به سطح نهادی و حکومتی منتقل شود و در چارچوب فقه حکومتی امتثال گردد؛ زیرا امتثال غیرنظام‌مند، غیرمنسجم و غیرهدفمند واجب کفایی، غرض شارع از الزام مؤمنان به این واجب را محقق نمی‌سازد. بدین‌سان، براساس رویکرد حکومتی به واجب کفایی، فقه از تکلیف صرف مؤمنان فراتر رفته و به مهندسی نظام اجتماعی و امتثال در مقیاس جامعه دینی ارتقا می‌یابد.
کلیدواژه‌ها