فقه حکومتی

فقه حکومتی

بازگشت مقاصد‌الشریعه به دلیل عقل و قیاس و مشروط بودن حجیت آن (تحلیل دیدگاه اصولیان امامیه در تقابل با فقه اهل سنت)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
احمد قدسی 1
مهدی صنعت‌پور امیری 2
محمد حسین حسینی کوهساری 3
1 دانشیار گروه فقه و اصول جامعة المصطفی العالمیه – مجتمع آموزشی امام خمینی (قدس)
2 دانش‌آموخته سطح سه فقه و اصول حوزه علمیه قم. کارشناسی ارشد علوم اجتماعی- گرایش فرهنگ و ارتباطات دانشگاه باقرالعلوم (ع)
3 دانش‌آموخته سطح چهار فقه و اصول حوزه علمیه قم
چکیده
هنگامی که از جامعیت و شمول شریعت اسلامی نسبت به تمامی موضوعات قدیم و جدید و نیز فرازمانی و فرامکانی بودن آن سخن به میان می‌آید، این پرسش مطرح می‌شود که راز و رمز این ویژگی، به‌ویژه توانایی شریعت در پاسخ‌گویی به مسائل نوپدید چیست؟ در پاسخ به این پرسش، گروهی از فقهای اهل سنت رویکرد «مقصدمحور» را برگزیده و به مقاصد پنج‌گانه‌ی «حفظ دین، حفظ جان، حفظ عقل، حفظ نسل و حفظ مال» توجه کرده‌اند. این مسأله با طرح دو پرسش اساسی مورد نقد و بررسی فقهای امامیه قرار گرفته است: آیا «مقصدمحوری» یا «مقاصدالشریعه» عنوانی نو و دلیلی مستقل، غیر از عناوین و ادلۀ کهن مطرح در فقاهت و استنباط است؟ و در چه شرایطی و با چه ضوابطی «مقاصدالشریعه» را می‌توان به‌عنوان منبعی برای کشف حکم شارع پذیرفت؟
پژوهش حاضر با روش کتابخانه‌ای و رویکرد توصیفی ـ تحلیلی در مقام پاسخ به این دو پرسش سامان یافته است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که نزد امامیه، «مقاصدالشریعه» راهی جدید محسوب نمی‌شود؛ بلکه در صورت فقدان نص، بازگشت آن به دلیل «عقل مستقل» است که در اصطلاح اصولیان امامیه «مستقلات عقلیه» و در اصطلاح اصولیان اهل سنت «مصالح مرسله» نامیده می‌شود. همچنین در صورت وجود نص، این فرمول به دلیل «عقل غیر مستقل» بازمی‌گردد که در اصطلاح اصولیان فریقین «تنقیح مناط» یا «قیاس مستنبط‌العلة» خوانده می‌شود. از سوی دیگر، در نگاه اصولیان امامیه و برخی اندیشمندان اهل سنت، «مقاصدالشریعه» تنها در صورتی دارای منبعیت و کاشفیت است که به نحو قطعی ادراک شود و از سنخ علت باشد، نه صرفاً حکمت.
کلیدواژه‌ها
مقاصدالشریعه، مصالح مرسله، شمّ الفقاهه، مذاق الشریعه، علت حکم، تنقیح مناط